Prestar af ýmsu tagi á 12. öld.

Á köflum gefur Guðmundar saga dýra innsýn í ástir og örlög kvenna og karla sem er fremur sjaldgæf í Sturlunga sögu. Guðmundur tók sér frillu úr Svarfaðardal, sem honum leist „væn og oflátleg“, þ.e. væn og góð með sig, og setti niður í Myrkárdal. Sú hét Þorgerður Ásbjarnardóttir, en annars er lítið eða ekkert vitað um hana.

Guðmundar saga dýra gefur einnig innsýn í stöðu presta á þessum tíma. Í Stærra-Árskógi á Árskógsströnd bjó Herdís, sem var ekkja Brands nokkurs Gellissonar. Sagan segir að Brandur hafi verið veginn í kirkjudyrunum í Stærra Árskógi. Á bænum bjó einnig Helgi prestur Halldórsson, og virðist hafa verið nokkurs konar bústjóri eða ráðsmaður Herdísar, því tekið er fram að hann hafi ekki verið eiginmaður hennar. Helgi átti eiginkonu, þótt prestur væri, og hét hún Þórdís. Þetta var almennur siður á þeim tíma.

Fjölmörg dæmi eru um að kaþólskir prestar og biskupar áttu eiginkonur eða frillur, og er Jón Arason, síðasti kaþólski biskupinn, eitt þekktasta dæmið. Margir upphafsmenn íslenskra bókmennta, eins og Sæmundur fróði í Odda voru prestar, en líka höfðingjar á veraldlega vísu, giftir og áttu börn og buru. Frá þeim voru síðan miklar ættir.

Frá árinu 1143 hefur varðveist skrá yfir prestvígða höfðingja, og Jón Sigurðsson rekur í 1. bindi hins Íslenska fornbréfasafns (frá bls. 180) ýmislegt sem vitað er um þá. Skrá þessi er í skjalinu sögð vera komin frá Ara fróða („Svo sagði Magnús biskup Ara fróða er sjálfur var við andlát hans“), sem sjálfur var bæði prestur og héraðshöfðingi, en hann telur sig ekki upp í henni heldur son sinn. Sá hét Þorgils.

Alls eru taldir 40 íslenskir prestar í skránni, 10 í hverjum fjórðungi. Í fornbréfasafninu er þessi skrá mikilvæg heimild um öfluga, íslenska stétt lærðra manna og héraðshöfðingja. Unnt er að rekja ættir ýmissa þeirra til landnámsmanna. Einnig áttu margir þeirra afkomendur á 13. öld sem voru höfðingjar og fyrirmenn þá. Dæmi um þetta er Oddur Gissurarson, sem talinn er Austfirðingur í skránni og andaðist 1180. Dóttursonur Odds var Jón Sigmundarson hinn síðari, faðir Orms Svínfellings og Brands biskups á Hólum, sem talsvert kemur við sögu Svarfaðardals á 13. öld. Launsonur Jóns var Þórarinn, faðir Þorvarðar Þórarinssonar á Hofi í Vopnafirði, sem „var einn mestur virðingamaður þegar konungsöldin hófst“, segir Jón Sigurðsson.

Tveir synir Sæmundar í Odda, þeir Loftur og Eyjólfur eru í skránni. Loftur átti Þóru, dóttur Magnús konungs berfætta, og áttu þau m.a. Jón, sem var mesti höfðingi á Íslandi á sinni tíð og „er þaðan kominn mikilll ættbálkur, sem rekja má til vorra tíma“, segir Jón forseti. Eyjólfur bjó í Odda og andaðist 1158, en hjá honum lærði Þorlákur biskup helgi og margir fleiri.

Prestvígsla þessara manna mun hafa eflt ættir þeirra mjög. Þeir áttu sjálfir þá staði sem þeir sátu og voru sjálfráða um flest mál sín. Þessir klerkar sniðgengu margt það sem að skyldum presta laut, t.d. þjónusta sjúka og grafa lík, stunda sálgæslu eða skriftir og ekki hlýtt kalli annarra kirkjueigenda um að syngja tíðir, segir í sögu Kristni á Íslandi, 1. bindi. Þar segir: „ ... í skugga langflestra vígðra höfðingja (stóðu) prestar af lægri stigum er báru hitann og þungann af prestþjónustunni. ... Erlendis sinnu hefðaðklerkar oft kalli sínu aðeins að litlu leyti en létu staðgengla eða aðstoðarpresta af lágum stigum þjóna í sinn stað.“ (bls. 238).

Sá siður kaþólsku kirkjunnar að banna klerkum að kvænast er merkilegur. Postularnir voru flestir kvæntir, en Páll postuli var raunar ókvæntur og hreinlífur, var ekki við kvenmann kenndur. Einlífi presta og munka var stundað í rómverskri kaþólsku, en grísk-kaþólska kirkjan eða orþódoxa kirkjan leyfði prestum að kvænast, og einnig sú persneska sem varð sérstök kirkjudeild á 5. öld. Sumar kirkjudeildir leyfðu kvæntum mönnum að verða prestar, en tækju þeir prestvígslu, sem þeir gerðu oft á efri árum, skyldu þeir ekki stunda kynlíf með konum sínum eftir það.

Sérréttindi klerka náðu ekki einungis til hreinlífis, heldur skyldu þeir forðast að hafa veraldleg völd, og þeir voru friðhelgir, sérstakar refsingar lágu við því að ráðast á klerka. 12. aldar íslenskir hefðarklerkar voru utan við þetta regluverk, væntanlega líkt og fjöldi stéttabræðra sinna erlendis á sama tíma.

Helgi prestur á Stærra-Árskógi og Ormur Fornason, prestur á Urðum seint á 12. öld hafa væntanlega verið hefðarklerkar. Ekki er getið annarra presta á þessum stöðum, presta af lægri stigum sem sinntu hinni raunverulegu prestþjónustu, og voru eflaust bæði á Stærra-Árskógi, Urðum, Völlum og öðrum kirkjustöðum í Svarfaðardal og nágrenni. Ekki er ljóst hvort þessir prestar af lægri stigum voru almennt kvæntir.

„sá skaplöstur sótti Guðmund að hann elskaði konur …“

Steinunn Kristjánsdóttir fornleifafræðingur hélt áhugavert erindi í erindaröð Sagnfræðingafélags Íslands, sem meðal annars fjallaði um áhrif kristni á hugmyndir um einkalíf, t.d. á sviði kynlífs. Kynlíf hafi stundum farið fram fyrir opnum tjöldum í heiðnum sið, en með kristninni hafi komið fram krafa um aukið einkalíf hjóna. Hún tengdi þetta við þróun húsagerðar, breytt viðhorf á þessu sviði hefðu átt þátt í því hvernig húsaskipan þróaðist, og íveruhús þróuðust úr víkingaaldarskálum, með í meginatriðum einu rými þar sem flest störf, samvera og samlíf fór fram, í gangabæi, þar sem tilveran var meira hólfuð í sundur.

Í fyrirlestrinum bendir Steinunn á að höfðingjar hafi lengi þverskallast við að taka upp kristilegt líferni, og fengu ýmis konar undanþágur, leyfi og bréf hjá kirkjunni upp á undantekningarnar. Það var öflugt vopn í höndum kirkjunnar að gera kröfu um siðvendni á þessu sviði. Þekkt eru ummæli Þorláks Skálholtsbiskups Þórhallssonar um búfjárlifnað höfðingja, en Ragnheiður systir hans var einmitt ein af frillum Jóns Loftssonar, sem var mestur höfðingja hér á landi á seinni hluta 12. aldar. Jón var af konungaættum, móðir hans Þóra var óskilgetin dóttir Magnúsar berfætts Noregskonungs (hann var konungur 1093-1103). Eitt barna þeirra Ragnheiðar og Jóns var Páll, sem síðar varð Skálholtsbiskup. Jón þessi bjó í Odda á Rangárvöllum. Sonur Jóns, Sæmundur í Odda hélt líka frillur. Þær bjuggu sín á hverju höfuðbóli á valdsvæði Oddaverja í Rangárþingi, og stóðu þar fyrir búi.

Ýmsar sögur eru í Sturlungu um vinfengi höfðingja við konur. T.d. átti Sighvatur Sturluson, bróðir Snorra rithöfundar, í vinfengi við Helgu nokkra Gyðudóttur á Brjánslæk á Barðaströnd, og útvegaði henni kvikfé, því hún átti nóg lönd, en vantaði fé til að nýta þau. Helga var semsagt eignakona, höfðingskona. Mjög líklegt er að það hafi styrkt vináttuna.

Guðmundur dýri goði á Bakka í Öxnadal átti eiginkonu, segir í Guðmundar sögu dýra. Segir frá því að „sá skaplöstur sótti Guðmund að hann elskaði konur fleiri en þá er hann átti. Hann átti Arndísi dóttur Páls prests Sölvasonar úr Reykjaholti.“ Páll þessi Sölvason hafði meðal annars staðið í deilum við Hvamm-Sturlu, ættföður Sturlunga og leitað liðsinnis áðurnefnds Jóns Loftssonar. Jón þvingaði Sturlu til sátta við Pál en bauð í staðinn að fóstra Snorra, sem ólst því upp í Odda til 19 ára aldurs.

Í Guðmundar sögu dýra segir:

Guðmundur átti fjölda þingmanna út um Svarfaðardal og náfrændur og fór þannig að heimboði haust og vor. Og eitt vor var það þar að heimboði að honum bar fyrir augu konu þá, er honum leist bæði væn og oflátleg er Þorgerður hét og var Ásbjarnardóttir ... Guðmundur tekur hana og hefir við sér og setur hana niður í Myrkárdal.

Arndís var auðvitað engin hver sem er og þar að auki prestsdóttir þannig að þetta hefur ekki þótt mjög viðeigandi hegðun af hálfu Guðmundar.

Frilluhlutverkið var á margan hátt vel skilgreint hlutverk, tengdi meðal annars saman fjölskyldur og gaf frillunum stekari stöðu en ella, samkvæmt því sem Auður Magnúsdóttir segir í grein sinni um kvennamál Oddaverja í greinasafninu Kvennaslóðir. Vera má að Þorgerður hafi gegnt svipuðu hlutverki í Myrkárdal og frillur Sæmundar í Odda, verið eins konar framkvæmdastjóri fyrir búinu í Myrkárdal og ef til vill jörðum sem undir Guðmund heyrðu framan til í Hörgárdal. Guðmundur bjó jú á Bakka í Öxnadal og hefur kannski ekki alltaf auðvelt með að sinna málum í Hörgárdal. Þá gat verið hentugt að hafa röggsama frillu við stjórnvölinn. Ekki er sagt frá því hvernig Arndísi líkaði þetta. Búast má við að Þorgerður þessi hafi verið af vönduðum svarfdælskum ættum, ef til vill tengd helstu valdaætt í Svarfaðardal á þessum tíma, Fornungum, og að þetta hafi styrkt tengsl Guðmundar við stuðningsmenn sína þar.

Ætlast var til þess af höfðingjum á 12. öld að þeir væru umsvifamiklir í kvennamálum, en viðhorf á því sviði hafa verið að breytast þegar Guðmundar saga dýra var skrifuð. Hún er gæti hafa verið skrifuð af manni sem var kunnugur kenningum kirkjunnar um helgi hjónabandsins og studdi þær.

Svarfdæla mál

Í Íslenskum annálum fyrir árið 1127 stendur (í Annales Reseniani): „Svarfdæla mál.“ Í öðrum annál, Annales regi, stendur fyrir sama ár: „Svarfdæla skærur.“ Svipaðar athugasemdir eru í fleiri miðaldaannálum. Þessar afar knöppu lýsingar eru eina vitneskjan sem við höfum um atburði sem urðu í Svarfaðardal árið 1127, og voru væntanlega nægilega mikilvægar á landsvísu til að menn myndu þá og merktu í annála sér til minnis og upprifjunar. Hvenær urðu Svarfdæla skærur? Allir vissu þá hverjir áttu í þeim, svo það þurfti ekkert að skrifa það. En ágætt að punkta hjá sér hvenær þær urðu. Síðan var ekkert meira um þetta skrifað, og allir dóu sem vissu hverjir áttu í Svarfdæla skærum. Enginn veit það lengur. 

Líklegt er að Svarfdæla mál hafi sem sagt haft eitthvað að segja út fyrir héraðið, niðurstöðurnar skipt máli fyrir landspólitíkina, höfðingjar í Skagafirði hafa ef til vill stutt þann eða þá sem töpuðu og höfðingjar í Eyjafirði þann eða þá sem unnu. Eða öfugt. Kannski hafa bæði Haukdælir og Oddaverjar líka reynt að skipta sér af málum, báðar þessar ættir voru komnar fram og sérstaklega Haukdælir ansi miklir fyrir sér. Síðan var einn öflugur og kunnur höfðingi í Húnaþingi, Hafliði Másson á Breiðabólsstað. Hafliði dó árið 1130 þannig að hann gæti vel hafa skipt sér af málum í Svarfaðardal árið 1127. Hann var þekktur fyrir að hafa staðið fyrir ritun fyrstu skrifuðu gerðar þjóðveldislaganna, og var sú gerð kölluð Hafliðaskrá.

Einnig átti Hafliði í miklum erjum við Þorgils Oddason goða í Saurbæ, og um það fjallar Þorgils saga og Hafliða. Frægt er þegar kom til átaka milli þeirra höfðingjanna á Alþingi árið 1121, að Þorgils hjó þrjá fingur eða hluta af fingrum af Hafliða, og varð að samkomulagi að Hafliði fengi sjálfdæmi um bætur fyrir líkamstjónið. Hann gerði sér bætur upp á 240 hundruð, sem var álíka og verð á tíu eða tólf meðaljörðum eða svo. Ansi ríflegt, enda var talað um að „dýr myndi Hafliði allur“, og er enn haft að orðtaki ef eitthvað þykir óheyrilega dýrt eða kostnaðarsamt.

Um hvað skyldu Svarfdælaerjur hafa staðið? Til að átta sig á ákveðnum vinkli varðandi það skal bent á að höfðingjar gerðu bandalög milli héraða. T.d. studdu Guðmund dýra ákveðnir höfðingjar um allt land, á meðan aðrir studdu Önund á Laugalandi, og stór hópur höfðingja stóð að baki Hafliða Mássyni á meðan annar stór hópur stóð að baki Þorgils Oddasyni.

Líklegast hafa verið einhver átök milli höfðingja í Svarfaðardalnum sjálfum 1127. Bakgrunnur þeirra átaka gæti hafa verið deila um auð og/eða völd. Það er svona 90% líkur á því, kannski meira. Um hálfri öld síðar gefa Guðmundar saga dýra og Prestssaga Guðmundar Arasonar góða innsýn í svarfdælskt samfélag (a.m.k. við það sem fram að því er hægt að fá, sem er eiginlega ekkert ritað), og þá er þar ótvírætt við völd höfðingjaætt. Þessi höfðingjaætt, Fornungar, var tengd Guðmundi dýra, höfðingja á Bakka í Öxnadal, nánum fjölskylduböndum, því Forni, ættfaðirinn, var giftur systur Guðmundar. Fornungar sátu á þremur höfuðbólum í Svarfaðardal, Völlum, Urðum og Sökku. Á Tjörn bjó Sumarliði Ásmundarson sem einnig virðist hafa verið í hópi höfðingja. Hann var líka frændi og þingmaður Guðmundar dýra.

Að sumu leyti virðist sem meginstuðningslið Guðmundar dýra hafi verið í Svarfaðardal, allir höfðingjar dalsins fylgdu honum og hann virðist hvergi hafa haft jafn traust fylgi. Leigumorðingi Önundar, Sölvi sá sem vó Glúm sauðamann Jóns Fljótagóða í Holti í Fljótum og sagt er frá snemma í Guðmundar sögu dýra varð að laumast um Svarfaðardal í kulda um miðjan vetur og þorði hvergi að leita þar heim á bæi, en þegar inn í Hvammshrepp var komið (líklega inn fyrir Fagraskóg) var honum fylgt á milli bæja til Önundar í Lönguhlíð.

Spurningin er hvort Forni ættfaðir valdaættarinnar í Svarfaðardal um 1190 hafi verið meðal þeirra höfðingja sem stóð í Svarfdælaerjum um 1127, eða hvort hann var afkomandi einhverra þeirra. Það er ekki ljóst að svo komnu máli, en gæti komið í ljós við frekari rannsóknir, sérstaklega ef ættartölur eru til um þessa ætt. Hitt er athyglisvert að einu þingmennirnir sem eru nefndir í Svarfaðardal í Guðmundar sögu virðast vera höfðingjar og búa á höfuðbólum eða stórbúum.

Félagshreyfing og landnámshreyfing

Margir hafa skrifað um orsakir víkingaferða. Axel Kristinsson hefur bent á að skýringin geti verið nokkuð einföld, járnaldarsamfélagið í Skandinavíu hafi einfaldlega verið búið að ná ákveðnu þróunarstigi sem leyfði því að smíða öflug, hraðskreið tréskip og um leið hafi víða verið að finna auðug, oft kristin, en tiltölulega varnarlaus samfélög, nálægt ströndinni, sem heiðnir Skandinavíubúar sáu enga ástæðu til að halda friðinn við.

Þetta var svona eins og gullæði eða makríll, auðfenginn gróði sem hægt var að sópa upp með tiltölulega lítilli fyrirhöfn. Axel hefur jafnframt bent á að víkingahreyfingin sjálf, þar sem fjöldi frjálsra bænda og bændasona hélt út á hafið á skipum vopnaðir sverðum, öxum og spjótum og fór í víking saman hafi ef til vill verið ein forsenda þess að hreyfing myndaðist fyrir því að koma á fót konungsríki um allan Noreg. Sem sagt eftir að víkingarnir komu heim með feng sinn.

Þetta er áhugaverð hugmynd. Hinkrum samt aðeins við, því ástæða er að huga að því hverju það breytir ef ástæðan fyrir víkingaferðum var eiginlega engin sérstök í heimalöndum víkinga, heldur hafi auðug og varnarlaus samfélög verkað sem vaki og aðdráttarafl vopnaðra herleiðangra. Það hafi sem sagt aðallega verið aðdráttarafl varnarlausra klaustra og dómkirkna í kristnum löndum Evrópu sem dró menn af stað, af því að þeir gátu það – og ekki fólksfjölgun umfram burðargetu í Skandinavíu eða eitthvað slíkt.

Tökum eftir því að upphaf víkingaferða er í lok 8. aldar. 70 árum eða rúmum tveimur kynslóðum síðar varð lykilatburður í myndun Noregs, Hafursfjarðarorusta, árið 872, þegar Haraldur hárfagri vann stórsigur á andstæðingum sínum, ef til vill einhvers konar bandalagi jarðauðugra aðalsmanna. Um svipað leyti fannst Ísland, og hefð er fyrir því að telja að ýmsir landnámsmenn þar hafi verið í hópi þeirra sem biðu ósigur í Hafursfjarðarorustu.

En af hverju vildu Íslendingar ekki vera með í konungsríkinu sem var verið að mynda í Noregi? Voru Íslendingar upphaflega aðalsmenn í fýlu, pólitískir flóttamenn sem höfðu misst allar eigur sínar og urðu að byrja upp á nýtt á skerinu? Klakanum? Íslandi? Getur verið að nafn landsins hafi ekki bara verið tilviljun, heldur ef til vill (kannski ómeðvitað) valið vegna þeirra tilfinninga sem bærðust í brjóstum þeirra sem reknir höfðu verið nauðugir frá arfleifð sinni, kalnir á hjarta? Í útlegð?

Tímasetningin kemur eiginlega ekki nógu vel heim og saman við slíka sviðsmynd, því landið var nýfundið um 870 og straumurinn af landnemum var ekki stríður í fyrstu. Hingað slæddist eitt og eitt skip, fyrst Ingólfur með Hjörleif og þrælana og öndvegissúlunar, og það var ekki fyrr en einum eða tveimur áratugum síðar sem eitthvað fór að gerast að ráði. Þannig að pólitískir flóttamenn úr Hafursfjarðarorustu hafa kannski farið eitthvað annað fyrst.

Hafi hreyfingin fyrir norska konungsríkinu verið eins konar byltingarhreyfing heimkominna víkinga gegn gömlu aðalsveldi er að sjálfsögðu ljóst að forsendur fyrir fylgi við slíka hreyfingu voru engar á Íslandi. Víkingar sem settust að á Íslandi komu hér að tómu og ónumdu landi og hér voru hvorki aðalsmenn né neinir aðrir menn, nema í hæsta lagi nokkrir kristnir menn sem flúðu strax af því að þeir vildu ekki vera í sama landi og heiðnir menn, að því er Ari fróði segir.

Einn meginstyrkur hins nýja konungsvalds í Noregi var jarðagóss aðalsætta sem velt hafði verið úr sessi, og konungur gat úthlutað til fylgismanna sinna. Þar sem jarðeign (vinna bænda og bændakvenna við jarðyrkju og húsdýrahald, mjólkurvinnslu og ullariðnað) var ásamt með ránum og gripdeildum handan hafsins helsta auðsuppspretta samfélagsins var konungsvald sem átti jarðir vel sett. Konungur hafði hins vegar ekki velt neinum úr sessi hér á landi og átti hér engar jarðir fyrr en löngu, löngu síðar.

Engu að síður hafði hreyfingin fyrir ríkisstofnun í Noregi veruleg áhrif hér á landi. Gulaþingslög og Frostaþingslög voru sett að frumkvæði Hákonar góða Aðalsteinsfóstra Haraldssonar, og Úlfljótslög, fyrstu lög Íslendinga, voru stæld eftir Gulaþingslögum. Það er raunar augljóst að Grágás er náskyld norsku lögunum, prentaðar útgáfur sýna það vel. Stofnun Alþingis (sem var alveg hliðstætt Gulaþingi og Frostaþingi) og setning Úlfljótslaga táknaði að annar megin árangur konungsvaldsins í norskri samfélagsverkfræði varð líka að veruleika á Íslandi: Lög og regla eftir þeirra tíma hætti.

Hinn meginþáttur í starfi konungsvaldsins, auk reksturs konungsjarða, var stofnun leiðangurskerfisins, varnarkerfis almúga sem fólst í því að skipuleggja varnir og hernað með víkingaskipum. Hvorugur þessi þáttur skipti nokkru máli hér á landi, því ekki var þörf á að skipuleggja hernað með þeim hætti, og eins og áður sagði þá voru hér engar konungsjarðir.

Eðli norska konungsvaldsins á 9.-10. öld

Norðmenn hafa nokkuð annan hátt á þegar þeir lesa konungasögur heldur en þegar Íslendingar lesa Íslendingasögur. Þeir trúa konungasögum miklu betur en Íslendingar trúa Íslendingasögunum. T.d. eru Haraldur hárfagri og Hákon Aðalsteinsfóstri taldir norskir konungar í sögulegum skilningi, fyrstu konungar Noregs og stofnendur slíks valds í Noregi.

Sögurnar sem varðveittar eru í Fagurskinnu og Heimskringlu hafa nefnilega stuðning í dróttkvæðum, sem oft eru samtímaheimildir, samdar á þeim tíma er konungarnir voru við völd. Dróttkvæðin eru skrifuð inn í sögurnar til stuðnings frásögninni og hafa því varðveist þar. Þau eru oft tvö til þrjú hundruð ára gömul en menn lærðu þau mann fram af manni, þannig að þau varðveittust í munnlegri geymd þar til þau voru skrifuð niður. Meðal elstu skálda voru þeir Bragi Broddason og Þorbjörn hornklofi, sem var hirðskáld Haraldar hárfagra, og að sjálfsögðu Egill Skallagrímsson.

Þótt nær allir séu sammála um að þessir konungar hafi í raun og veru lifað og verið til, þá eru svo sannarlega ekki öll kurl komin til grafar. Sögurnar gefa t.d. gjörólíka mynd af uppruna og landfræðilegum valdagrundvelli Haralds hárfagra. Fagurskinna heldur því fram að Haraldur hárfagri hafi verið konungur í Vestur-Noregi. Í Heimskringlu segir hins vegar að Haraldur hárfagri hafi upphaflega ráðið ríkjum austanlands í Noregi, en síðan yfir öllum Noregi.

Flestir fræðimenn nú á tímum telja að Haraldur hafi líklega bara ráðið yfir Vestur-Noregi og Þrændalögum. Sennilega komst hann til valda í litlu konungsríki í Sogni ungur að aldri og lagði svo undir sig hin auðugu héruð Hörðaland og Rogaland í Vestur-Noregi. Annaðhvort lagði hann svo Þrándheim undir sig eða gerði bandalag við forystumenn þar. Líklegt er að jarlarnir á Mæri og í Þrándheimi hafi viðurkennt Harald sem konung.

Haraldur hárfagri háði margar orustur. Þó hafa aðeins varðveist frásagnir um eina, en það er Hafursfjarðarorusta sem talin er hafa verið háð árið 872. Í henni vann hann sigur á ýmsum stórhöfðingjum frá Vestur- og Suður-Noregi. Eftir það réði hann ríkjum vestanlands í Noregi, en talið er að Danakonungur hafi þá ráðið yfir Austur-Noregi.

Haraldur varð konungur á víkingatímanum. Víkingasamfélagið var ekki samfélag jafnréttis, en á hinn bóginn hafði það ákveðna drætti jafnréttis. Það er lítill vafi á því að ákveðinn lýðræðisandi var mjög útbreiddur, sem stafaði meðal annars af því hversu margir almennir bændur fóru vopnaðir í víking og börðust þar í herjum sem fullgildir „borgarar“, ef svo má segja. Herbóndi víkingatímans hafði talsvert aðra félagslega og pólitíska stöðu en flestir leiguliðar í nágrannalöndum, stóð miklu hærra í samfélagsstiganum.

Ef til vill má líkja lagskiptingu víkingaaldarsamfélagsins við lagskiptingu í Grikklandi fornaldar. Þetta gerir Axel Kristinsson í hinu gagnmerka riti sínu Expansions frá 2010. Í Grikklandi mynduðu vopnaðir hoplítar fjölmennan og öflugan her, sem grundvallaðist á breiðum hópi frjálsra borgara eða bænda, en við hlið þessa samfélagshóps voru einnig fátæklingar og þrælar sem ekki voru með í hernum.

Vopnaðir bændur (eða hreinlega víkingar) víkingaaldar í Noregi gætu hafa verið grundvöllur hins nýja, öfluga konungsvalds. Þeir sem studdu Harald hárfagra til valda hafa ef til vill mótast sem pólitísk heild eða samskiptanet í víkingaferðum, og þegar Haraldur vann sigra sína með stuðningi þessa hóps, missti mikill fjöldi höfðingja eða aðalsmanna, sem voru ofar í samfélagsstiganum en hinir frjálsu, vopnuðu bændur, völd sín og eignir um leið. Margir þeirra sem fluttu til Íslands eru einmitt í miðaldaheimildum sagðir hafa misst eignir sínar í Noregi með þessum hætti.

Það sem meira er, komið hefur í ljós í fornleifarannsóknum að mörg höfuðból og miðstöðvar í stórum jarðargóssum á vesturströnd Noregs og í Norður-Noregi, eins og Bjarkøy, Steigen og Bø á Engeløy og Tjøtta, breyttu um svip á síðari hluta víkingaaldar eins og Ingvild Øye greinir frá (2002), og sögurnar hafa því stuðning í fornleifum að þessu leyti.

 

Í framhaldi af þessari miklu samfélagsbyltingu sem Haraldur hárfagri stóð fyrir vann Hákon góði Aðalsteinsfóstri, yngsti sonur hans og arftaki, að sögn stórvirki á sviði lagasetningar og nýskipunar varnarmála. Hákon byggði á þeirri hefð fyrir þingum og lagasetningu sem þegar var fyrir hendi og réði því að sett voru heildarlög fyrir Gulaþing í Vestur-Noregi, og önnur heildarlög Frostaþing í Þrændalögum, en þar réði ríkjum Sigurður jarl, náinn vinur hans og bandamaður.

Einnig kom Hákon á fót varnarkerfi um allt land, svokölluðum leiðangri, þar sem frjálsir bændur gengust undir að búa út og manna herskip í herferðir og styrjaldir, eða til varnar ríkinu. Áður höfðu einstakir héraðshöfðingjar haft rétt til að bjóða út liði með svipuðum hætti. Svipað kerfi var einnig við lýði í Svíþjóð og Danmörku. Í Svíþjóð voru tveir höfuðþættir þess „útróður“ (árás eða stríðsleiðangur) og „varðhald“ (strandgæsla).

Rútuferð frá Laugarvatni

Það getur verið forvitnilegt að taka rútuna frá Laugarvatni og í bæinn. Á leiðinni er leiðsögn á ensku fyrir þá sem það tungumál skilja, með ýmiskonar fróðleik. Þegar á Þingvöll er komið fá rútuferðalangar að vita, áður en komið er við í ferðamannamiðstöðinni við þjóðveginn og færi gefst á að kaupa pylsur og ís, að hér sé elsta þjóðþing heimsins sem enn starfi.

Hér hafi landnemar frá Noregi stofnað þjóðfélag á 10. öld og það hafi verið mjög lýðræðislegt. Hver maður hafi getað komið á Þingvöll á sumrin á meðan þingið stóð og fengið að tala. Allir. Samfélagið hafi því verið algerlega laust við stigveldi eða híerarkí. Enginn hafi verið öðrum æðri og allir hafi litið svo á að það væri algerlega eðlilegt. Þannig hafi þetta verið í nærri 400 ár, þá hafi staðið samfélag sem hafi verið og sé enn fyrirmyndarsamfélag.

Í Noregi hafi verið annað uppi á teningnum, fá rútufarþegar að vita. Þar hafi þegar um árið 1000 tekið völdin konungur og ráðið yfir öllu landinu eftir það. Hann hafi verið æðstur allra í virðingarstiganum, aðrir svo skipað sér niður eftir virðinarstiganum og ekkert þing með jafnréttishugsjón að leiðarljósi hafi þá væntanlega verið aðgengilegt almenningi. Í Noregi hafi því verið híerarískt þjóðfélag, alger andstæða hins íslenska.

Þetta er útlistað nokkuð ítarlega og með ýmiskonar fræðilegum vendingum, án þess að þess sé getið hver sé höfundur þessa fróðleiks eða hvaðan hann sé kominn, en í sjálfu sér alls ekki illa fram sett og ágætt á að hlýða. Þetta getur maður svo verið að hugsa um á meðan rútan stoppar við sjoppuna, á meðan maður fær sér ísinn eða pylsuna, eða hvoru tveggja.

Þetta hlýtur að teljast einhvers konar opinber söguskoðun, fyrst rútufarþegar fá að heyra þetta á ensku á sjálfum Þingvöllum. Að minnsta kosti er hún nægilega almennt viðurkennd til að fyrirtækið sem starfrækir rútuna hefur ákveðið að spila upptökuna með þessari frásögn í hverri ferð.

Það sem meira er, þessi fróðleikur er bara býsna nærri þeirri mynd sem ýmsir fræðimenn gefa af muninum á íslenska og norska stjórnkerfinu á þeim tíma sem um er að ræða, tímabilið frá stofnun Alþingis og fram að því að Ísland gekk í Noregsveldi. Ekki fer þó hjá því að ýmsar spurningar vakni. Hvernig stóð á því að á Íslandi var jafnréttissinnað lýðræðissamfélag á meðan konungsvald með skýru stigveldi var í Noregi? Höfðu jafnréttissinnaðir lýðræðissinnar orðið undir í valdabaráttu í Noregi og flúið þaðan til að stofna lýðræðisríki á Íslandi? Á meðan einhvers konar yfirstéttarruddar með aðalshugmyndafræði sátu eftir með völdin í Noregi umhverfis konung og hirð hans?

Ari fróði segir í Íslendingabók, 1. kafla: „Ísland byggðist fyrst ór Norvegi á dögum Haralds ins hárfagra, Hálfdanarsonar ins svarta … átta hundruð ok sjau tigum vetra eftir burð Krists … Þá váru hér menn kristnir, þeir er Norðmenn kalla Papa, en þeir fóru síðan á braut, af því at þeir vildu eigi vera hér við heiðna menn, ok létu eftir bækr írskar ok bjöllur ok bagla. Af því mátti skilja, at þeir váru menn írskir. En þá varð för manna mikil mjök út hingat ór Norvegi, til þess unz konungrinn Haraldr bannaði, af því at honum þótti landauðn nema.“

Síðan segir um upphaf lagasetningar og stofnun Alþingis í 2. og 3. kafla: „En þá er Ísland var víða byggt orðit, þá hafði maðr austrænn fyrst lög út hingat ór Norvegi, sá er Úlfljótr hét, … ok váru þá Úlfljótslög kölluð, … en þau váru flest sett at því, sem þá váru Gulaþingslög eða ráð Þorleifs ins spaka Hörða-Kárasonar váru til, hvar við skyldi auka eða af nema eða annan veg setja. … Alþingi var sett at ráði Úlfljóts ok allra landsmanna, þar er nú er …“

Ari fróði lýsti því einmitt eins og frægt er að hafa skyldi það er sannara reynist, í formála Íslendingabókar, eða nánar tiltekið: „En hvatki er missagt er í fræðum þessum, þá er skylt at hafa þat heldr, er sannara reynist.“

Mér finnst að minnsta kosti að það megi taka fram í textanum í rútuferðinni frá Laugarvatni um Þingvelli og til Reykjavíkur að Ari fróði segi í Íslendingabók að lagatextinn sem menn studdust við þegar Úlfljótslög voru samin hafi verið alnorskur og á engan hátt byltingarkenndur. Gulaþingslög eru varðveitt og á hin varðveitta útgáfa sitthvað sameiginlegt með Grágás, eins og hún er varðveitt. Gulaþingslög eða öðru nafni ráð Þorleifs spaka voru sett af Hákoni konungi Aðalsteinsfóstra, samkvæmt því sem segir í Heimskringlu, en Hákon var sonur Haralds hárfagra og lést um 961. Upphaf íslenskra laga er því nátengt norska konungsvaldinu, samkvæmt þessum 12. og 13. aldar frásögnum, Íslendingabók og Heimskringlu.

Sviðsmyndir miðaldasamfélags – nr. 2.

Orðið sveit, sem meðal annars er notað í lýsingum á hernaði og merkir þar „herflokkur“, verður hér notað til að draga upp sviðsmynd nr. 2 fyrir upphaf íslenska miðaldasamfélagsins. Það fékk algerlega nýja merkingu þegar landnemar komu til Íslands. Hér merkir sveit líka búskaparland, með jarmandi kindum, grængresi, dráttarvélum, stórum hvítum heyrúllum, girðingum, kúm og hestum. Andstæðurnar eru miklar: Annars vegar vígreifur herflokkur sem fer ruplandi og rænandi um lönd og hins vegar sveitir landsins, sem yfirleitt líta út fyrir að vera frekar friðsælar.

Þetta merkingarskrið orðsins sveitar gæti bent til þess að hingað hafi komið hersveitir að loknum sigrum eða ósigrum í styrjöldum í öðrum löndum og sest hér á friðarstól. Með í farteskinu hafi hermennirnir haft ambáttir sem þeir keyptu sér á Írlandi og gerðu svo að eiginkonum sínum. Þetta kemur t.d. fram í túlkun Daniel Bruun og Finns Jónssonar á Dalvíkurkumlunum svokölluðu, sem fundust við túnrækt á Dalvík árið 1909. Kumlin á Dalvík eru stærsti og heillegasti kumlateigur sem fundist hefur á Íslandi enn sem komið er, og þar fundust meðal annars kvengrafir, vel búnar og ekkert sem benti til annars en þar hefðu verið greftraðar vel virtar og ráðsettar húsmæður. Bruun og Finnur gerðu hins vegar ráð fyrir því að þær hefðu komið frá Írlandi, verið keyptar þar á þrælamarkaði en í raun fengið frelsi þegar til Íslands kom. Nýlegar erfðarannsóknir hafa gefið álíka hugmyndum undir fótinn.

Á einum stað er eins og (her)sveit hafi komið í einu og numið heilan dal, búið þar um skeið og síðan hafi dalurinn verið yfirgefinn á ný af ókunnum orsökum. Búsetuleifar á Hrafnkelsdal í Norður-Múlasýslu hafa verið túlkaðar af Sveinbirni Rafnssyni þannig að þar hafi verið talsverður fjöldi býla í byggð á landnámsöld. Jafnframt hafa fundist ein þrjú kuml í dalnum, sem gefur skýrt til kynna að dalurinn var í byggð í heiðni. Hrafnkelsdalur var svo yfirgefinn eins og áður segir, en numinn á ný síðar á miðöldum, en byggðin varð aldrei jafn útbreidd og á landnámsöld að því er virðist. Svo vill til að ein af Íslendingasögum, Hrafnkels saga, lýsir landnámi í dalnum, en hún mun vera 14. aldar verk og ekki talin nýtileg heimild um sögu landnámsaldar.

Hópurinn sem nam sveitina var sveit, sveitin var bændafólk, manneskjur, enda verður sveitin til fyrir vinnu bændafólksins. Það er nokkuð skemmtileg ábending sem felst í þessari orðanotkun.

Hrafnkelsdal var eins og Svarfaðardal og öðrum sveitum skipt niður í jarðir. Elstu heimildir um þessar jarðir eru girðingarnar sem hlaðnar voru úr torfi umhverfis þær, og víða hafa varðveist. Enn þann dag í dag eru mörk jarða víða við þessar fornu torfgirðingar eða torfgarða. Hver meðlimur landnámssveitarinnar fékk þannig ákveðið svæði til ráðstöfunar til að framfleyta sér og sínum.

Spurningin er þó hvort víðar en í Hrafnkelsdal hafi heil sveit hafi verið numin í einu, að því er virðist af jafningjum. Sú landnámssviðsmynd sem Hrafnkelsdalur er hér notaður sem vitni um er gömul og var lengi viðtekin sannindi: Landið var numið af bændum sem allir höfðu sömu réttindi, voru meðlimir í víkingalýðveldi og áttu allir sínar eigin jarðir, þær jarðir sem þeir bjuggu á. Að vísu máttu aðeins karlarnir taka þátt í opinberu lífi, en konurnar stýrðu bæði mjólkuriðnaði og vefnaði og það gaf þeim ákveðin völd, sérstaklega innan stokks eins og það var kallað.

Saga 12.-13. aldar hefur síðan lengst af verið sögð sem sagan af því hvernig þetta dásamlega samfélag hrundi fyrir tilverknað utanaðkomandi afla, kirkju og konungsvalds. Lýðveldið missti svo að lokum sjálfstæðið, varð ófrjálst skattland Noregskonungs. Þessi söguskoðun var svo lengi við lýði og svo áhrifarík að hún hefur enn mjög mikil áhrif í rannsóknum tímabilsins. Hins vegar hefur hún verið á undanhaldi og mikil þörf á endurskoðun margra sviða þar sem hún hefur haft áhrif.

Sveitir á Íslandi fengu nafn af sveitum landnámsmanna. Þessar sveitir voru heiðnar, og höfðu (alla vega stundum) tekið þátt í hernaði. Það býður heim spurningum eins hvort heiðin hugmyndafræði hafi verið hugmyndafræði jafnréttis, hvernig samskiptum innan víkingaherja hafi verið háttað o.s.frv. Voru víkingaherirnir lýðræðislegir herir þar sem menn völdu sér leiðtoga, eða var annars konar hugmyndafræði (t.d. þar sem stofnanabundinn mannamunur af einhverju tagi tíðkaðist) ráðandi? Hvernig var bakgrunnur landnámsmanna, hverju voru þeir vanir úr heimalöndunum? Ríkti jafnrétti þar? Allt slíkt verður að skoða upp á nýtt vegna þeirra efasemda sem bæra á sér um hina hefðbundnu söguskoðun – og ég er hræddur um að draumsýnin um jafnrétti meðal landnámsmanna muni eiga frekar bágt.