Félagshreyfing og landnámshreyfing

Margir hafa skrifað um orsakir víkingaferða. Axel Kristinsson hefur bent á að skýringin geti verið nokkuð einföld, járnaldarsamfélagið í Skandinavíu hafi einfaldlega verið búið að ná ákveðnu þróunarstigi sem leyfði því að smíða öflug, hraðskreið tréskip og um leið hafi víða verið að finna auðug, oft kristin, en tiltölulega varnarlaus samfélög, nálægt ströndinni, sem heiðnir Skandinavíubúar sáu enga ástæðu til að halda friðinn við.

Þetta var svona eins og gullæði eða makríll, auðfenginn gróði sem hægt var að sópa upp með tiltölulega lítilli fyrirhöfn. Axel hefur jafnframt bent á að víkingahreyfingin sjálf, þar sem fjöldi frjálsra bænda og bændasona hélt út á hafið á skipum vopnaðir sverðum, öxum og spjótum og fór í víking saman hafi ef til vill verið ein forsenda þess að hreyfing myndaðist fyrir því að koma á fót konungsríki um allan Noreg. Sem sagt eftir að víkingarnir komu heim með feng sinn.

Þetta er áhugaverð hugmynd. Hinkrum samt aðeins við, því ástæða er að huga að því hverju það breytir ef ástæðan fyrir víkingaferðum var eiginlega engin sérstök í heimalöndum víkinga, heldur hafi auðug og varnarlaus samfélög verkað sem vaki og aðdráttarafl vopnaðra herleiðangra. Það hafi sem sagt aðallega verið aðdráttarafl varnarlausra klaustra og dómkirkna í kristnum löndum Evrópu sem dró menn af stað, af því að þeir gátu það – og ekki fólksfjölgun umfram burðargetu í Skandinavíu eða eitthvað slíkt.

Tökum eftir því að upphaf víkingaferða er í lok 8. aldar. 70 árum eða rúmum tveimur kynslóðum síðar varð lykilatburður í myndun Noregs, Hafursfjarðarorusta, árið 872, þegar Haraldur hárfagri vann stórsigur á andstæðingum sínum, ef til vill einhvers konar bandalagi jarðauðugra aðalsmanna. Um svipað leyti fannst Ísland, og hefð er fyrir því að telja að ýmsir landnámsmenn þar hafi verið í hópi þeirra sem biðu ósigur í Hafursfjarðarorustu.

En af hverju vildu Íslendingar ekki vera með í konungsríkinu sem var verið að mynda í Noregi? Voru Íslendingar upphaflega aðalsmenn í fýlu, pólitískir flóttamenn sem höfðu misst allar eigur sínar og urðu að byrja upp á nýtt á skerinu? Klakanum? Íslandi? Getur verið að nafn landsins hafi ekki bara verið tilviljun, heldur ef til vill (kannski ómeðvitað) valið vegna þeirra tilfinninga sem bærðust í brjóstum þeirra sem reknir höfðu verið nauðugir frá arfleifð sinni, kalnir á hjarta? Í útlegð?

Tímasetningin kemur eiginlega ekki nógu vel heim og saman við slíka sviðsmynd, því landið var nýfundið um 870 og straumurinn af landnemum var ekki stríður í fyrstu. Hingað slæddist eitt og eitt skip, fyrst Ingólfur með Hjörleif og þrælana og öndvegissúlunar, og það var ekki fyrr en einum eða tveimur áratugum síðar sem eitthvað fór að gerast að ráði. Þannig að pólitískir flóttamenn úr Hafursfjarðarorustu hafa kannski farið eitthvað annað fyrst.

Hafi hreyfingin fyrir norska konungsríkinu verið eins konar byltingarhreyfing heimkominna víkinga gegn gömlu aðalsveldi er að sjálfsögðu ljóst að forsendur fyrir fylgi við slíka hreyfingu voru engar á Íslandi. Víkingar sem settust að á Íslandi komu hér að tómu og ónumdu landi og hér voru hvorki aðalsmenn né neinir aðrir menn, nema í hæsta lagi nokkrir kristnir menn sem flúðu strax af því að þeir vildu ekki vera í sama landi og heiðnir menn, að því er Ari fróði segir.

Einn meginstyrkur hins nýja konungsvalds í Noregi var jarðagóss aðalsætta sem velt hafði verið úr sessi, og konungur gat úthlutað til fylgismanna sinna. Þar sem jarðeign (vinna bænda og bændakvenna við jarðyrkju og húsdýrahald, mjólkurvinnslu og ullariðnað) var ásamt með ránum og gripdeildum handan hafsins helsta auðsuppspretta samfélagsins var konungsvald sem átti jarðir vel sett. Konungur hafði hins vegar ekki velt neinum úr sessi hér á landi og átti hér engar jarðir fyrr en löngu, löngu síðar.

Engu að síður hafði hreyfingin fyrir ríkisstofnun í Noregi veruleg áhrif hér á landi. Gulaþingslög og Frostaþingslög voru sett að frumkvæði Hákonar góða Aðalsteinsfóstra Haraldssonar, og Úlfljótslög, fyrstu lög Íslendinga, voru stæld eftir Gulaþingslögum. Það er raunar augljóst að Grágás er náskyld norsku lögunum, prentaðar útgáfur sýna það vel. Stofnun Alþingis (sem var alveg hliðstætt Gulaþingi og Frostaþingi) og setning Úlfljótslaga táknaði að annar megin árangur konungsvaldsins í norskri samfélagsverkfræði varð líka að veruleika á Íslandi: Lög og regla eftir þeirra tíma hætti.

Hinn meginþáttur í starfi konungsvaldsins, auk reksturs konungsjarða, var stofnun leiðangurskerfisins, varnarkerfis almúga sem fólst í því að skipuleggja varnir og hernað með víkingaskipum. Hvorugur þessi þáttur skipti nokkru máli hér á landi, því ekki var þörf á að skipuleggja hernað með þeim hætti, og eins og áður sagði þá voru hér engar konungsjarðir.

Eðli norska konungsvaldsins á 9.-10. öld

Norðmenn hafa nokkuð annan hátt á þegar þeir lesa konungasögur heldur en þegar Íslendingar lesa Íslendingasögur. Þeir trúa konungasögum miklu betur en Íslendingar trúa Íslendingasögunum. T.d. eru Haraldur hárfagri og Hákon Aðalsteinsfóstri taldir norskir konungar í sögulegum skilningi, fyrstu konungar Noregs og stofnendur slíks valds í Noregi.

Sögurnar sem varðveittar eru í Fagurskinnu og Heimskringlu hafa nefnilega stuðning í dróttkvæðum, sem oft eru samtímaheimildir, samdar á þeim tíma er konungarnir voru við völd. Dróttkvæðin eru skrifuð inn í sögurnar til stuðnings frásögninni og hafa því varðveist þar. Þau eru oft tvö til þrjú hundruð ára gömul en menn lærðu þau mann fram af manni, þannig að þau varðveittust í munnlegri geymd þar til þau voru skrifuð niður. Meðal elstu skálda voru þeir Bragi Broddason og Þorbjörn hornklofi, sem var hirðskáld Haraldar hárfagra, og að sjálfsögðu Egill Skallagrímsson.

Þótt nær allir séu sammála um að þessir konungar hafi í raun og veru lifað og verið til, þá eru svo sannarlega ekki öll kurl komin til grafar. Sögurnar gefa t.d. gjörólíka mynd af uppruna og landfræðilegum valdagrundvelli Haralds hárfagra. Fagurskinna heldur því fram að Haraldur hárfagri hafi verið konungur í Vestur-Noregi. Í Heimskringlu segir hins vegar að Haraldur hárfagri hafi upphaflega ráðið ríkjum austanlands í Noregi, en síðan yfir öllum Noregi.

Flestir fræðimenn nú á tímum telja að Haraldur hafi líklega bara ráðið yfir Vestur-Noregi og Þrændalögum. Sennilega komst hann til valda í litlu konungsríki í Sogni ungur að aldri og lagði svo undir sig hin auðugu héruð Hörðaland og Rogaland í Vestur-Noregi. Annaðhvort lagði hann svo Þrándheim undir sig eða gerði bandalag við forystumenn þar. Líklegt er að jarlarnir á Mæri og í Þrándheimi hafi viðurkennt Harald sem konung.

Haraldur hárfagri háði margar orustur. Þó hafa aðeins varðveist frásagnir um eina, en það er Hafursfjarðarorusta sem talin er hafa verið háð árið 872. Í henni vann hann sigur á ýmsum stórhöfðingjum frá Vestur- og Suður-Noregi. Eftir það réði hann ríkjum vestanlands í Noregi, en talið er að Danakonungur hafi þá ráðið yfir Austur-Noregi.

Haraldur varð konungur á víkingatímanum. Víkingasamfélagið var ekki samfélag jafnréttis, en á hinn bóginn hafði það ákveðna drætti jafnréttis. Það er lítill vafi á því að ákveðinn lýðræðisandi var mjög útbreiddur, sem stafaði meðal annars af því hversu margir almennir bændur fóru vopnaðir í víking og börðust þar í herjum sem fullgildir „borgarar“, ef svo má segja. Herbóndi víkingatímans hafði talsvert aðra félagslega og pólitíska stöðu en flestir leiguliðar í nágrannalöndum, stóð miklu hærra í samfélagsstiganum.

Ef til vill má líkja lagskiptingu víkingaaldarsamfélagsins við lagskiptingu í Grikklandi fornaldar. Þetta gerir Axel Kristinsson í hinu gagnmerka riti sínu Expansions frá 2010. Í Grikklandi mynduðu vopnaðir hoplítar fjölmennan og öflugan her, sem grundvallaðist á breiðum hópi frjálsra borgara eða bænda, en við hlið þessa samfélagshóps voru einnig fátæklingar og þrælar sem ekki voru með í hernum.

Vopnaðir bændur (eða hreinlega víkingar) víkingaaldar í Noregi gætu hafa verið grundvöllur hins nýja, öfluga konungsvalds. Þeir sem studdu Harald hárfagra til valda hafa ef til vill mótast sem pólitísk heild eða samskiptanet í víkingaferðum, og þegar Haraldur vann sigra sína með stuðningi þessa hóps, missti mikill fjöldi höfðingja eða aðalsmanna, sem voru ofar í samfélagsstiganum en hinir frjálsu, vopnuðu bændur, völd sín og eignir um leið. Margir þeirra sem fluttu til Íslands eru einmitt í miðaldaheimildum sagðir hafa misst eignir sínar í Noregi með þessum hætti.

Það sem meira er, komið hefur í ljós í fornleifarannsóknum að mörg höfuðból og miðstöðvar í stórum jarðargóssum á vesturströnd Noregs og í Norður-Noregi, eins og Bjarkøy, Steigen og Bø á Engeløy og Tjøtta, breyttu um svip á síðari hluta víkingaaldar eins og Ingvild Øye greinir frá (2002), og sögurnar hafa því stuðning í fornleifum að þessu leyti.

 

Í framhaldi af þessari miklu samfélagsbyltingu sem Haraldur hárfagri stóð fyrir vann Hákon góði Aðalsteinsfóstri, yngsti sonur hans og arftaki, að sögn stórvirki á sviði lagasetningar og nýskipunar varnarmála. Hákon byggði á þeirri hefð fyrir þingum og lagasetningu sem þegar var fyrir hendi og réði því að sett voru heildarlög fyrir Gulaþing í Vestur-Noregi, og önnur heildarlög Frostaþing í Þrændalögum, en þar réði ríkjum Sigurður jarl, náinn vinur hans og bandamaður.

Einnig kom Hákon á fót varnarkerfi um allt land, svokölluðum leiðangri, þar sem frjálsir bændur gengust undir að búa út og manna herskip í herferðir og styrjaldir, eða til varnar ríkinu. Áður höfðu einstakir héraðshöfðingjar haft rétt til að bjóða út liði með svipuðum hætti. Svipað kerfi var einnig við lýði í Svíþjóð og Danmörku. Í Svíþjóð voru tveir höfuðþættir þess „útróður“ (árás eða stríðsleiðangur) og „varðhald“ (strandgæsla).

Rútuferð frá Laugarvatni

Það getur verið forvitnilegt að taka rútuna frá Laugarvatni og í bæinn. Á leiðinni er leiðsögn á ensku fyrir þá sem það tungumál skilja, með ýmiskonar fróðleik. Þegar á Þingvöll er komið fá rútuferðalangar að vita, áður en komið er við í ferðamannamiðstöðinni við þjóðveginn og færi gefst á að kaupa pylsur og ís, að hér sé elsta þjóðþing heimsins sem enn starfi.

Hér hafi landnemar frá Noregi stofnað þjóðfélag á 10. öld og það hafi verið mjög lýðræðislegt. Hver maður hafi getað komið á Þingvöll á sumrin á meðan þingið stóð og fengið að tala. Allir. Samfélagið hafi því verið algerlega laust við stigveldi eða híerarkí. Enginn hafi verið öðrum æðri og allir hafi litið svo á að það væri algerlega eðlilegt. Þannig hafi þetta verið í nærri 400 ár, þá hafi staðið samfélag sem hafi verið og sé enn fyrirmyndarsamfélag.

Í Noregi hafi verið annað uppi á teningnum, fá rútufarþegar að vita. Þar hafi þegar um árið 1000 tekið völdin konungur og ráðið yfir öllu landinu eftir það. Hann hafi verið æðstur allra í virðingarstiganum, aðrir svo skipað sér niður eftir virðinarstiganum og ekkert þing með jafnréttishugsjón að leiðarljósi hafi þá væntanlega verið aðgengilegt almenningi. Í Noregi hafi því verið híerarískt þjóðfélag, alger andstæða hins íslenska.

Þetta er útlistað nokkuð ítarlega og með ýmiskonar fræðilegum vendingum, án þess að þess sé getið hver sé höfundur þessa fróðleiks eða hvaðan hann sé kominn, en í sjálfu sér alls ekki illa fram sett og ágætt á að hlýða. Þetta getur maður svo verið að hugsa um á meðan rútan stoppar við sjoppuna, á meðan maður fær sér ísinn eða pylsuna, eða hvoru tveggja.

Þetta hlýtur að teljast einhvers konar opinber söguskoðun, fyrst rútufarþegar fá að heyra þetta á ensku á sjálfum Þingvöllum. Að minnsta kosti er hún nægilega almennt viðurkennd til að fyrirtækið sem starfrækir rútuna hefur ákveðið að spila upptökuna með þessari frásögn í hverri ferð.

Það sem meira er, þessi fróðleikur er bara býsna nærri þeirri mynd sem ýmsir fræðimenn gefa af muninum á íslenska og norska stjórnkerfinu á þeim tíma sem um er að ræða, tímabilið frá stofnun Alþingis og fram að því að Ísland gekk í Noregsveldi. Ekki fer þó hjá því að ýmsar spurningar vakni. Hvernig stóð á því að á Íslandi var jafnréttissinnað lýðræðissamfélag á meðan konungsvald með skýru stigveldi var í Noregi? Höfðu jafnréttissinnaðir lýðræðissinnar orðið undir í valdabaráttu í Noregi og flúið þaðan til að stofna lýðræðisríki á Íslandi? Á meðan einhvers konar yfirstéttarruddar með aðalshugmyndafræði sátu eftir með völdin í Noregi umhverfis konung og hirð hans?

Ari fróði segir í Íslendingabók, 1. kafla: „Ísland byggðist fyrst ór Norvegi á dögum Haralds ins hárfagra, Hálfdanarsonar ins svarta … átta hundruð ok sjau tigum vetra eftir burð Krists … Þá váru hér menn kristnir, þeir er Norðmenn kalla Papa, en þeir fóru síðan á braut, af því at þeir vildu eigi vera hér við heiðna menn, ok létu eftir bækr írskar ok bjöllur ok bagla. Af því mátti skilja, at þeir váru menn írskir. En þá varð för manna mikil mjök út hingat ór Norvegi, til þess unz konungrinn Haraldr bannaði, af því at honum þótti landauðn nema.“

Síðan segir um upphaf lagasetningar og stofnun Alþingis í 2. og 3. kafla: „En þá er Ísland var víða byggt orðit, þá hafði maðr austrænn fyrst lög út hingat ór Norvegi, sá er Úlfljótr hét, … ok váru þá Úlfljótslög kölluð, … en þau váru flest sett at því, sem þá váru Gulaþingslög eða ráð Þorleifs ins spaka Hörða-Kárasonar váru til, hvar við skyldi auka eða af nema eða annan veg setja. … Alþingi var sett at ráði Úlfljóts ok allra landsmanna, þar er nú er …“

Ari fróði lýsti því einmitt eins og frægt er að hafa skyldi það er sannara reynist, í formála Íslendingabókar, eða nánar tiltekið: „En hvatki er missagt er í fræðum þessum, þá er skylt at hafa þat heldr, er sannara reynist.“

Mér finnst að minnsta kosti að það megi taka fram í textanum í rútuferðinni frá Laugarvatni um Þingvelli og til Reykjavíkur að Ari fróði segi í Íslendingabók að lagatextinn sem menn studdust við þegar Úlfljótslög voru samin hafi verið alnorskur og á engan hátt byltingarkenndur. Gulaþingslög eru varðveitt og á hin varðveitta útgáfa sitthvað sameiginlegt með Grágás, eins og hún er varðveitt. Gulaþingslög eða öðru nafni ráð Þorleifs spaka voru sett af Hákoni konungi Aðalsteinsfóstra, samkvæmt því sem segir í Heimskringlu, en Hákon var sonur Haralds hárfagra og lést um 961. Upphaf íslenskra laga er því nátengt norska konungsvaldinu, samkvæmt þessum 12. og 13. aldar frásögnum, Íslendingabók og Heimskringlu.

Sviðsmyndir miðaldasamfélags – nr. 2.

Orðið sveit, sem meðal annars er notað í lýsingum á hernaði og merkir þar „herflokkur“, verður hér notað til að draga upp sviðsmynd nr. 2 fyrir upphaf íslenska miðaldasamfélagsins. Það fékk algerlega nýja merkingu þegar landnemar komu til Íslands. Hér merkir sveit líka búskaparland, með jarmandi kindum, grængresi, dráttarvélum, stórum hvítum heyrúllum, girðingum, kúm og hestum. Andstæðurnar eru miklar: Annars vegar vígreifur herflokkur sem fer ruplandi og rænandi um lönd og hins vegar sveitir landsins, sem yfirleitt líta út fyrir að vera frekar friðsælar.

Þetta merkingarskrið orðsins sveitar gæti bent til þess að hingað hafi komið hersveitir að loknum sigrum eða ósigrum í styrjöldum í öðrum löndum og sest hér á friðarstól. Með í farteskinu hafi hermennirnir haft ambáttir sem þeir keyptu sér á Írlandi og gerðu svo að eiginkonum sínum. Þetta kemur t.d. fram í túlkun Daniel Bruun og Finns Jónssonar á Dalvíkurkumlunum svokölluðu, sem fundust við túnrækt á Dalvík árið 1909. Kumlin á Dalvík eru stærsti og heillegasti kumlateigur sem fundist hefur á Íslandi enn sem komið er, og þar fundust meðal annars kvengrafir, vel búnar og ekkert sem benti til annars en þar hefðu verið greftraðar vel virtar og ráðsettar húsmæður. Bruun og Finnur gerðu hins vegar ráð fyrir því að þær hefðu komið frá Írlandi, verið keyptar þar á þrælamarkaði en í raun fengið frelsi þegar til Íslands kom. Nýlegar erfðarannsóknir hafa gefið álíka hugmyndum undir fótinn.

Á einum stað er eins og (her)sveit hafi komið í einu og numið heilan dal, búið þar um skeið og síðan hafi dalurinn verið yfirgefinn á ný af ókunnum orsökum. Búsetuleifar á Hrafnkelsdal í Norður-Múlasýslu hafa verið túlkaðar af Sveinbirni Rafnssyni þannig að þar hafi verið talsverður fjöldi býla í byggð á landnámsöld. Jafnframt hafa fundist ein þrjú kuml í dalnum, sem gefur skýrt til kynna að dalurinn var í byggð í heiðni. Hrafnkelsdalur var svo yfirgefinn eins og áður segir, en numinn á ný síðar á miðöldum, en byggðin varð aldrei jafn útbreidd og á landnámsöld að því er virðist. Svo vill til að ein af Íslendingasögum, Hrafnkels saga, lýsir landnámi í dalnum, en hún mun vera 14. aldar verk og ekki talin nýtileg heimild um sögu landnámsaldar.

Hópurinn sem nam sveitina var sveit, sveitin var bændafólk, manneskjur, enda verður sveitin til fyrir vinnu bændafólksins. Það er nokkuð skemmtileg ábending sem felst í þessari orðanotkun.

Hrafnkelsdal var eins og Svarfaðardal og öðrum sveitum skipt niður í jarðir. Elstu heimildir um þessar jarðir eru girðingarnar sem hlaðnar voru úr torfi umhverfis þær, og víða hafa varðveist. Enn þann dag í dag eru mörk jarða víða við þessar fornu torfgirðingar eða torfgarða. Hver meðlimur landnámssveitarinnar fékk þannig ákveðið svæði til ráðstöfunar til að framfleyta sér og sínum.

Spurningin er þó hvort víðar en í Hrafnkelsdal hafi heil sveit hafi verið numin í einu, að því er virðist af jafningjum. Sú landnámssviðsmynd sem Hrafnkelsdalur er hér notaður sem vitni um er gömul og var lengi viðtekin sannindi: Landið var numið af bændum sem allir höfðu sömu réttindi, voru meðlimir í víkingalýðveldi og áttu allir sínar eigin jarðir, þær jarðir sem þeir bjuggu á. Að vísu máttu aðeins karlarnir taka þátt í opinberu lífi, en konurnar stýrðu bæði mjólkuriðnaði og vefnaði og það gaf þeim ákveðin völd, sérstaklega innan stokks eins og það var kallað.

Saga 12.-13. aldar hefur síðan lengst af verið sögð sem sagan af því hvernig þetta dásamlega samfélag hrundi fyrir tilverknað utanaðkomandi afla, kirkju og konungsvalds. Lýðveldið missti svo að lokum sjálfstæðið, varð ófrjálst skattland Noregskonungs. Þessi söguskoðun var svo lengi við lýði og svo áhrifarík að hún hefur enn mjög mikil áhrif í rannsóknum tímabilsins. Hins vegar hefur hún verið á undanhaldi og mikil þörf á endurskoðun margra sviða þar sem hún hefur haft áhrif.

Sveitir á Íslandi fengu nafn af sveitum landnámsmanna. Þessar sveitir voru heiðnar, og höfðu (alla vega stundum) tekið þátt í hernaði. Það býður heim spurningum eins hvort heiðin hugmyndafræði hafi verið hugmyndafræði jafnréttis, hvernig samskiptum innan víkingaherja hafi verið háttað o.s.frv. Voru víkingaherirnir lýðræðislegir herir þar sem menn völdu sér leiðtoga, eða var annars konar hugmyndafræði (t.d. þar sem stofnanabundinn mannamunur af einhverju tagi tíðkaðist) ráðandi? Hvernig var bakgrunnur landnámsmanna, hverju voru þeir vanir úr heimalöndunum? Ríkti jafnrétti þar? Allt slíkt verður að skoða upp á nýtt vegna þeirra efasemda sem bæra á sér um hina hefðbundnu söguskoðun – og ég er hræddur um að draumsýnin um jafnrétti meðal landnámsmanna muni eiga frekar bágt.

Sviðsmyndir miðaldasamfélags – nr. 1.

Í 2. bloggviku talaði ég um að leggja fram einhverjar sviðsmyndir um mögulega samfélagsþróun á tímabilinu 870-1100, eða á þeim tíma þegar engar ritheimildir er að hafa. Ég hef ítrekað slegið því á frest að efna loforðið, fundið hinar og þessar afsakanir, skrifað um hvaðeina sem við hendina var þá stundina, til að þurfa ekki að taka á málinu, því slíkt þarfnast einbeitingar og ákveðni, en ekki verður lengur unað við þetta sleifarlag.

Einn lykilinn að samfélagsþróun miðalda hér á landi, eða öllu heldur hentugt hráefni í sviðsmynd, er að finna í heimildum um umhverfissögu landnámsins. Langítarlegasta rannsóknin á henni er frjókornagreining Þorleifs Einarssonar í doktorsritgerð hans frá háskólanum í Kiel í Slésvík-Holstein í Þýskalandi, sem kom út 1961. Hann greindi frjókornasnið úr öllum landshlutum, m.a. úr Villingavatni og Ölfusi á Suðurlandi, Sogamýri í Reykjavík, Ölkeldu á Snæfellsnesi, Sólheimum í Skagafirði og Moldhaugnahálsi í Eyjafirði. Niðurstaðan var alls staðar sú sama. Birkifrjókornum fækkaði mjög ört við landnám, svo ört að það er ljóst að það tók aðeins örfáa áratugi þar til landið hafði algerlega skipt um svip. Þar sem áður var land, viði vaxið milli fjalls og fjöru eins og Ari fróði kemst að orði, var nú opið graslendi.

Hver var orsökin fyrir því að skógarnir hurfu? Í þessari fyrstu sviðsmynd er gert ráð fyrir því að skógaeyðingin hafi verið meðvituð og markviss aðgerð landeigenda sem voru að opna landið fyrir nýtingu af því tagi sem þeir þekktu úr heimahögum sínum. Á þessu fyrsta tímabili byggðar í landinu, svona um 870-920, voru íbúar ekkert sérstaklega margir. En þeir slógu eign sinni á landið, og stofnuðu þing árið 930 að því er sagan segir, þar sem upp voru sögð lög sem þar sem meðal annars var ítarlega fjallað um það hvernig átti að haga landnýtingu. Þá voru þessir íbúar búnir að eyða skóginum (samt ekki alveg, stór svæði voru skilin eftir á strategískum stöðum til nýtingar), og nú var nýfengnu búskaparlandinu skipt upp í bújarðir, sem hver hentaði einni fjölskyldu til nýtingar.

Í stórum dráttum varð byggðaþróunin þá þannig að á fyrra stiginu, 870-920 eða 930, byggðust jarðir sem síðar urðu stórjarðir eða höfuðból, og þaðan var skógaeyðingunni stýrt. (Eyðing skóganna á Íslandi er út frá ákveðnum sjónarhóli eitt af stórafrekum miðaldamanna, hafi hún verið unnin markvisst og eftir ákveðinni áætlun eins og þessi sviðsmynd gerir ráð fyrir. Ef við tökum smástund niður mórölsku skógræktargleraugun, þá sést að hér var í rauninni um að ræða eitthvert mesta verkfræðiafrek miðalda. Heilt land var gert byggilegt í einu vetfangi.)

Á öðru stiginu byggðust svo jarðir á landi sem fékkst við skógaeyðinguna. Þær jarðir voru allt öðru vísi en stórbýlin, þau voru smábýli á landi í eigu þeirra sem eyddu skóginum. Sú aðgerð að eyða skóginum var í rauninni um leið landnám, hið raunverulega landnám, og vinnan við að eyða honum myndaði kröfu um eign á því landi sem skógareyðendur afklæddu. Smájarðirnar byggðust á tímabilinu 930-1100, líklega flestar á tímabilinu 930-1050 eða svo. Þær voru í þessari sviðsmynd hlutar af jarðagóssum frá upphafi, þar sem höfuðbólin voru elstu jarðirnar, stórjarðirnar, en útjarðinar voru á hinum nýopnuðu búskaparsvæðum.

Á útjörðunum bjuggu leiguliðar sem voru undir stjórn og vernd betra fólksins sem bjó á stórbýlunum. Hinir allra auðugustu þeirra betri tóku sér titla eins og „goðar“ og mættu árlega á Alþingi til að skipa málum. Í þessari sviðsmynd er því gert ráð fyrir því að jarðagóssin sem birtast í ritheimildum 12. aldar og voru sum við lýði alveg fram yfir 1900 hafi verið til frá upphafi landnáms. Smábýlin hafi verið leigubýli frá upphafi.

Margar aðrar samfélagssviðsmyndir en þá sem hér hefur verið lögð fram, að samfélagið hafi verið stéttskipt milli landeigenda og leiguliða frá upphafi, má þó ímynda sér.

Á ferð um Skaftafellssýslur og Suður-Múlasýslu – um korn, garða og dramatískt búsetulandslag

Ég hef undanfarið verið á ferðalagi með fjölskyldunni og leiðin lá um Suðurland, austur til Egilsstaða. Við fórum um Eyjafjallasveit, Meðallandssand og sáum Þykkvabæjarklaustur í fjarlægð á sléttunni. Með sínum nýfundnu rústum, og Steinunn Kristjánsdóttir fornleifafræðingur segir mér að nú sé komin staðfesting fyrir því að tvær kirkjur hafi verið á staðnum, það blasi við öllum sem lesa vilja í útgáfu af athugasemdum Árna Magnússonar um Þykkvabæjarklaustur í tímaritinu Blöndu. Sóknarkirkja og klausturkirkja.

Rétt áður höfðum við ekið um Mýrdalinn, þar er bærinn Ketilsstaðir þar sem fornleifafræðingurinn Garðar Guðmundsson fann og rannsakaði miðaldaakra sem hvergi er fjallað um í rituðum miðaldaheimildum. Annars er mikið fjallað um akra í ritheimildum miðalda, og mest í skjölum frá 14. öld, sem á að hafa verið köld og vond við korn. Bæði samtímaheimildir og rannsóknir Garðars sýna að kornrækt var í fullum gangi á öllu Suður- og Vesturlandi á 14. öld, sums staðar sem stórrekstur. Dæmið gjörbreyttist á 15. öld, þá eru nær engar heimildir um kornrækt, hvorki úr rituðum heimildum né úr fornleifarannsóknum. Sú öld var annars hlýrri en sú 14., og ástæðan fyrir þessari miklu breytingu getur varla verið önnur en vinnuaflsskortur og breytingar í landbúnaði eftir mannfall í Svarta dauða.

Á Ketilsstöðum sáum við merki um garða, og víðar í Mýrdalnum, forna garða frá því fyrir nútímavæðingu, sem oft eru miðaldagarðar. Girðingar þess tíma. Svona garða sáum við öðru hvoru alla leiðina austur, sérstaklega umhverfis sveitabæi, eins og á Síðu, við Núpsstað, í Suðursveit, Lóni, í sveitinni umhverfis Berunes við Berufjörð og svo fundum við einn bút á Norðfirði, í friðlandi bæjarbúa. Þar var greinilegur garður, líklega miðaldagarður, á mjög skemmtilegum stað, þar sem þröngt er milli sjávarhamra og hamraveggs örlítið ofar sem girðir af gróðurlendisspildu við hafið þar sem hentugt hefur verið að geyma fé. Garðurinn er örstuttur, mjög fornlegur, en á besta stað til að girða svæðið af og koma í veg fyrir að fé kæmist þaðan.

Svæðið á milli Fljótshverfis og Suðursveitar er líklega það landssvæði hérlendis sem lent hefur í hvað mestum skakkaföllum af völdum náttúruhamfara. Það eru sem sagt Öræfin og svæðið umhverfis Breiðamerkurjökul. Alveg frá 1218 má rekja landbúnað í næstu sveitum við hliðina, Síðu og Meðallandi, í skjölum og gróskan lýsir af hverju skjali. Það eru jarðeignir Kirkjubæjarklausturs og Þykkvabæjarklausturs sem eru svo vel skráðar og þekktar og um þær og rekstur þar á fjölda jarða vitað frá því snemma á miðöldum. Á Síðu varð að vísu gríðarlegt áfall árið 1783 þegar Skaftáreldar hófust, en þó kemst það ekki í hálfkvisti við það áfall sem Öræfin urðu fyrir árið 1362 þegar Öræfajökull gaus. Öræfi fengu það nafn þegar þau byggðust aftur eftir gosið. Fyrir þann tíma hét sveitin Litla-Hérað, og ekki er alveg ljóst hvað jökullinn hét á þeim tíma, en eitthvað hefur fjallið heitið, því það gnæfir yfir umhverfið og blasir við öllum sem um fara (nema að það sé þoka eða lágskýjað, kannski hefur verið lágskýjað allar miðaldir og fjallið aldrei sést).

Kirkjustaðurinn í Litla-Héraði hét Rauðalækur og fór í eyði í gosinu, og byggðist aldrei upp aftur. Annar nafnfrægur staður á þessum slóðum er Svínafell, sem mikið er sagt frá í Sturlungu, og hann er enn í byggð.

Þá voru í sveitinni milli 30 og 40 bæir og þeir fóru allir í eyði. Þegar sveitin byggðist aftur upp hét hún Öræfi og bæjirnir voru mun færri. Tveir þeirra bæja sem fóru í eyði 1362 hafa verið grafnir upp og annar þeirra, Gröf, hafði minjar um kornrækt, ég hef ekki lesið skýrsluna um hinn bæinn, þann sem Bjarni Einarsson gróf upp. Það er væntanlega fróðlegur lestur. Og þarna eru líka margir fleiri miðaldabæir í jörðu og bíða eftir rannsókn.

Svæðið umhverfis Breiðamerkurjökul er óvenjulegt að því leyti að þar hafa jarðir farið í eyði vegna framrásar skriðjökla, síðast seint á 19. öld þegar Fjall, vestasti bær í Suðursveit fór í eyði. Nú er öldin önnur, og æ meira land kemur undan jökli.

Byggðin á þessum slóðum, alveg frá Mýrdal og austur úr þar til komið er á Fljótsdalshérað, er sérkennileg að því leyti að víða eru mikil hrjóstur, eyður í byggðina og tómlegt. Svo koma allt í einu eins og eyjar eða vinjar í mörkinni, eins og Öræfi, Suðursveit og Hornafjörður, svæðið í kring um Berunes, Breiðdalur, Norðfjörður. Þar er búsetulandslag eins og víða á Suðurlandsundirlendinu, í Borgarfirði eða á Norðurlandi, samfelld tún og býli við býli, maður þekkir sig í sveit.